التحلیل الصرفیّ

برای تحلیل صرفی ابتدا باید نوع کلمه را مشخص نمود : اسم است ، فعل است یا حرف است .

اقسام کلمه:

  اسم : علائم آن عبارتند از :

۱. داشتن « ال » مثل : الکتاب 

2. داشتن تنوین مثل : ـًـٍـٌـ مثل : کتابْ

۳.مضاف واقع شدن مثل :   باب الصّفِ  ـ بابـها  ـ کتاب علیٍّ 

4. جرّ  مثل : المدرسةِ   

۵. منادا مثل :یا قدسُ

  فعل : گاهی اولش یکی از این علائم می باشد : قد ـ س ـ سوف ـ لم ـ لمّا ـ  لا ـ و آخر فعل   گاهی مختوم به : تَ ـ تِ ـ تما ـ تم ـ تنَّ ـ تُ و…..می باشد . مثل : لم یکتُبْ  ـ ذَهَبْتِ

حرف : هیچ علامت خاصی ندارد ، مثل : بـِ ـ مِن ـ فی ـ ال ـ وَ ـ أنْ ـ .....

--------------------------------------------

تحلیل صرفی ( تجزیه ) اســـم

1-عدد اسم

 الف -  مفرد : علامت خاصی ندارد ، مثل : القلم

 ب  -  مثنی : انِ : المعلمانِ - ینِ : المعلمینِ 

  ج - جمع و اقسام آن :

  - مذکر سالم : -ونَ : مثل : المؤمنونَ  -  ینَ : مثل : المؤمنینَ

- مؤنث سالم :  ات   مثل : المؤمنات

- مکسّر :  جمعهایی که شکل مفرد آنها شکسته شده است ( معنی آنها جمع است ولی نشانه های   جمع ندارند ،  مثل : الکتاب جمع آن الکتب ( کتابها )

تذکر :  برخی از وزنهای جمعهای مکسر عبارتند از : ( أفعال مثل : أجیال ـ فِعال مثل جبال فُعلاء  مثل : شُعراء -  أفْعلاء مثل : أصدقاء ـ مفاعل مثل : معابر ـ مفاعیل مثل : مصابیح  فَواعِل مثل : قَوافل ـ فَواعیل مثل :  فواصیل ـ أفاعل مثل : افاضل ـ أفاعیل مثل  اسالیب )

2- نوع یا جنس اسم      

 الف-  مذکر : علامت خاصی ندارد : مثل : الشارع 

 ب- مؤنث و علائم آن عبارتند از:

  1.تاء ( ة ) گرد ، مثل : الشجرة ـ فاطمة

 2 . الف مقصوره ( ا ـ ی ) ، مثل : الدنیا ـ کبری

 3. الف ممدوده : ( اء ) ، مثل : زهراء

مؤنث معنوی : اسمهایی که مؤنث هستند ولی علامت تأنیث ندارند ، مثل : مریم ـ شمس

مؤنث لفظی : اسمهایی که در اصل مذکرند ولی علامت مؤنث دارند ، مثل : معاویة ـ زکریا

  3. جامد و مشتق : اسم مشتق   

 1.غالباً اولش ( مـُ ـ مـَ ـ مـِ ) دارد ، مثل : المُعلِّم ـ المَعبد ـ المِبرد  

 2. یا بر یکی از این وزنها می باشد : فعیل ( کریم ) فاعل ( کاتب ) أفعل ( أکبر )   فُعْلَی (  صُغری ) فَعْلاء ( خَضراء)  فاعی ( قاضی ) فاعٍ ( هادٍ )  فُعال ( سُعاد )   فَعلان ( جوعان )فَعَل ( حَسَن ) فَعِل( کَسِل ) فَعْل ( صعْب )   فعّال ( جبّار ) فعّالة ( علاّمة ) فعول( صبور )   

 4. معرفه و نکره 

  معرفه : اسمی است که شناخته شده باشد ، مثل : علی ـ ایران                                                      

  نکره : اسمی است که شناخته شده نباشد ، مثل : قلمٌ

  اسمهای معرفه عبارتند از:

1 .  تمامی ضمایر : ( متصل و منفصل ) ، مثل : هو ـ أنتَ ـ ها ـ ک

2.  اسم عَلَم ( اشخاص مثل : علی ـ فاطمه / شهرها و کشورها مثل ‚ ایران ـ مشهد )

3.  اسم دارای « ال » ، مثل : المسجد

 4.  اسمهای اشاره ، مثل : هذا ـ هذه ـ ذلک ـ تلک ـ هؤلاء ـ اولئک ـ هنا ـ هناک و..

5ـاسمهای موصول ، دو قسم هستند

 الف ) خاص ، مثل : الّذی ـ الّتی ـ الّذانِ ـ الّلتانِ ـ الّذینَ ـ الّاتی

   ب) موصول عام : ( مَن ) برای عاقل ـ ( ما ) برای غیر عاقل.

6.  معرفه به اضافه : آن است که یکی از اسمهای نکره به یکی از معرفه ها اضافه شود ،‌   مثل : باب الفرفة ـ کتاب محمّدٍ

5. معرب و مبنی

معرب : کلمه ایست که اعراب آخر آن با توجه به نقش آن در جمله تغییر می کند .

  مبنی : کلمه ایست که حرکت آخر آن هیچگاه تغییر نمی کند .

 اسمهای مبنی عبارتند از :

  1.  تمامی ضمایر ( متصل و منفصل ) ، مثل : هو ـ ها

  2.  اسمهای اشاره ، مثل : هذا ـ هذه و... بجز مثنای آنها که عبارتند از : ( هذانِ ـ هذینِ ـ هاتانِ ـ هاتینِ )

 3.  اسمهای موصول ، مثل : مَن ـ ما ـ الّذی ـ الّتی و... بجز مثنای آنها ( الّلذانِ ـ اللّذینِ ـ اللّتانِ ـ اللّتینِ 

4.  اسمهای استفهام ( پرسشی ) : کیف ـ مَن ـ ما ـ متی ـ أینَ و..

  5.  اسمهای شرط : مَنْ ـ ما ـ متی ـ أینما و..

6.  عدد مرکب : از ( 11 ـ 19 ) أحَدَ عَشَر ـ تِسْعة عَشَر )

7.  اسم لای نفی جنس :  لا خلقَ أقْبَحُ مِنَ الکبرِ .

۸.منادای نکره مقصوده (یا مومن) منادای علم(یامحمد)

6.منصرف و غیر منصرف ( ممنوع من الصرف ) :

غیرمنصرف : اسمهایی هستند که تنوین و کسره نمی پذیرند . مثل : لِفاطمةَ فضائلُ .و هرگاه مجرور شوند بجای کسره ـِـ ، فتحه ـَـ می پذیرند  . ولی هرگاه « ال » بگیرند یا اضافه شوند ، کسره ـِـ را می پذیرند .

اسمهای غیر منصرف عبارتند از :

   1.اسمهای علم مؤنث : مریم ـ فاطمه 

 2. اسمهای علم غیر عربی : یعقوب ـ داریوش

  3.اسامی شهرها و کشورها : ایران ـ طهران

  4. صفتهای بر وزن ( أفعل ) : اکبر

 5. اسمها و صفتهای مختوم به ( ان ) زائد : سلمان ـ جوعان

 6.اسمهای مقصور و ممدودی که الف آنها زائده باشد : زهراء ـ صحراء

 7.جمعهای مکسر بر وزن : ( مَفاعل و مَفاعیل / فَواعل و فَواعیل / اَفاعل و اَفاعیل ) 

  نکته : اسامی پیامبران غیر منصرفند بجز این هفت ( 7 ) تن :   (محمد ـ هود ـ لوط ـ نوح ـ شعیب ـ شیث ـ صالح )

 7. صحیح الاخر و غیر صحیح الاخر

اسم مقصور: اسمی که در آخر( ا ـ ی )  داشته باشدمثل : الدنیا ، کبری باشد /

 اسم ممدود : اسمی که در آخر( اء )  داشته باشد مثل : زهراء  /

 اسم منقوص: اسمی که در آخر ( ـِـ ی )  داشته باشد مثل قاضِی /

  صحیح الآخر : اسمی است که از موارد فوق نباشد ، مثل : الشارع ـ الجامعة

         ------------------------------------------------------------------------------

تحلیل صرفی (فعل)    

1- زمان فعل:                                                                            

  ماضی : ( گذشته ) مثل : نَصَرَ ( یاری کرد ) / آخر فعل ماضی غالباً از     ضمایر ( ا ـ و ـ ن ـ تَ ـ تما ـ تِ ـ تنَّ ـ تُ ـ نا ) می باشد

  مضارع : ( حال و آینده ) مثل : یَنْصُرُ  ( یاری می کند ) / اول فعل مضارع  حروف ( ا ـ ت ـ ی ـ ن ) شروع می شود .

  امر : ( دستور دادن )  مثل : اُنْصُرْ ( یاری کن

2- صیغه فعل

-  غائب(۶ صیغه اول)

 - مُخاطب(۶صیغه دوم)

 -  متکلم(۲صیغه آخر)

3- ثلاثی مجرد و مزید:

  فعل ثلاثی مجرد : فعلیست که ریشه اصلی آن فقط 3 حرف باشد : مثل : ذَهَبَ

 فعل ثلاثی مزید : فعلیست که به حروف اصلی آن حروفی اضافه شده باشد ، مثل : انْتَصَرَ

4- معرب و مبنی :

فعلهای معرب و مبنی عبارتند از :

1.  تمامی فعلهای ماضی ، مثل : کَتَبَ

2.  تمامی فعلهای امر ، مثل : اُکْتُبْ

 3.  صیغه های 6 و 12 مضارع ، مثل : یَذْهَبْنَ  ـ تَذْهَبْنَ

 4.  فعل مضارع هرگاه آخرش نون تأکید بیاید ( مضارع مؤکَّد ) مبنی می باشد ،  مثل : یَضربنَّ ـ یَضْرِبَنْ

 فعل مضارع معرب است بجز آنچه که ذکر شد . مثل : یَذْهَبُ

5- فعل لازم و متعدی :

  لازم : فعلیست که معنی آن با فاعل تمام می شود ، مثل : جاءَ التلمیذُ .

  متعدّدی : فعلیست که علاوه بر فاعل به مفعول نیز نیاز دارد ، مثل : کَتَبَ الطالبُ دَرْسَهُ .

طرز تشخیص فعل لازم از فعل متعدّدی :

 1. اگر معنی فعل را بدانیم و آنرا در برابر چه چیزی را وچه کسی را قرار دهیم ،‌   اگر معنی داد متعددی است و اگر معنی نداد لازم است ، مثل : ضَرَبَ علیٌّ محمدا  ( علی محمد را زد )

 2. اگر در جمله مفعول به باشد ، فعل آن متعددی است .

3. اگر فعل در دو باب ( افعال و تفعیل ) باشد متعددی است ، مثل : ( اَنْزَلَ ـ نَزَّلَ )

4. اگر فعل بر ( سیری ـ شَبِعَ ) ـ ( گرسنگی ـ جاع ) ـ تغییر حالت ( مثل سرخ شدن ، احمرّ )   و…..دلالت کند ، لازم است .

6- فعل معلوم و مجهول :

   نشانه فعل مجهول : غالباً اولش ( ـُــ) دارد مثل : ( نُصِرَ ) با توجه به اینکه در مضارع حرف یکی مانده به آخر از حروف اصلی فعل ـَـباشد . مثل :  ( یُنْصَرُ ) . ولی فعل یُکْرِمُ معلوم است چون حرف ما قبل آخر آن ـَـ نمی باشد . //  ماضی اجوف مجهول آن بر وزن ( فِیلَ ) می باشد ،‌ مثل : قِیلَ

 7- فعل معتل و صحیح :

 معتل : فعلیست که در حروف اصلی آن از حروف علّه ( ا ـ و ـ ی ) باشد ،   مثل : ( وَعَدَ  ـ قَوَلَ ـ دَعَوَ )    

صحیح : فعلیست که در حروف اصلی آن از حروف علّه نباشد  مثل : ( ذَهَبَ ـ أمَرَ ـ قلَّ )

  اقسام معتل  :

 مثال : فعلیست که اولین حرف از حروف اصلی آن حرف علّه باشد ، مثل : وَعَدَ ـ یَسَرَ

 اجوف : فعلیست که دوّمین حرف از حروف اصلی آن حرف علّه باشد ، مثل : قَوَلَ ـ سَیَرَ

 ناقص : فعلیست که سوّمین حرف از حروف اصلی آن حرف علّه باشد ، مثل : دَعَوَ ـ هَدَیَ

اقسام صحیح :

 مهموز : فعلیست که در حروف اصلی آن همزه باشد ، مثل : أمَرَ ـ سألَ ـ قرأَ

 مضاعف : فعلیست که در حروف اصلی آن دو حرف همجنس باشد ، مثل : قلَّ ـ زَلْزَلَ

  سالم : فعلیست که در حروف اصلی آن همزه و دو حرف همجنس نباشد ، مثل : نَصَرَ

تحلیل صرفی حرف :

1ـنوع حرف

2ـ عامل و غیر عامل

3- نوع بناء

حروف عامل عبارتند از :

  1.حروف جرّ : بـِ ، مِن ، فی ، عَنْ ، عَلَی ، إلَی ، کَ و…..

  2.حروف ناصبه : أنْ ، لَنْ ، کَیْ ، إذَنْ ، لـِ ، حتّی

 3.حروف جازمه : لَمْ ، لمّا ، لای نهی ، لام أمر ( لـِ )

 ۴.حروف مشبهة بالفعل : إنَّ ، أنَّ ، لکنَّ ، لعلَّ ، کَأَنَّ ، لَیْتَ

 ۵.  لای نفی جنس : لا خُلْقَ أقْبَحُ مِنَ الکبرِ

حروف غیر عامل عبارتند از :

1.  حرف تعریف : ( ال )

2.  حرف تحقیق ( قد )

3.  حروف استفهام ( أ ـ هل )

4.  حروف نافیه ( ما ـ لا )

5.  حروف استقبال ( س ـ سوف )

6.  حروف عطف ( وَ ـ فـَ ـ ثمَّ ـ أو ـ أم ـ لا ـ لکن ـ بَلْ ـ لا )

7.  حروف ندا : یا ـ وا

8.  حرف استثناء : إلاّ    

 نوع بناء : 

  1-  مبنی بر ضم ـُـ : اگر آخرش ضمّه باشد ، مثل : مُنْذُ

2.  مبنی بر فتح ـَـ : اگر آخرش فتحه باشد ، مثل : فـَ ـ وَ ….

3.  مبنی بر سکون ـْـ  : اگر آخرش ساکن باشد ، مثل : مِنْ و….

4.  مبنی بر کسر ـِـ :اگر آخرش کسره باشد ، مثل : بـِ ـ لـِ و ….

نکته : کلمات مبنی که به هنگام تلفظ آخرشان صدای ( آ ـ یی ) بدهند مبنی بر   سکون می باشند . مثل : فی ـ عَلَی .                                                                   

                                                                                       ومن ا... التوفیق